घरभित्र कहिल्यै नसकिने काम, बाहिर कहिल्यै नटर्ने संघर्ष : कलाकार कमला गैह्रेको जीवन-संघर्ष
प्रतीक्षा काफ्ले – पोखरा
बिहान उज्यालो हुनुअघि नै महिलाको दिन सुरु हुन्छ ।
चुलो, भान्सा, बालबच्चा, परिवार, घर, यी सबै काम ‘काम’ होइनन् जस्तो गरी सकिन्छ ।
बिहान घरको चुल्हो बालेर, दिउँसो मेला-महोत्सवको भीडमा स्वर मिसाएर अनि रात परेपछि दोहोरी साँझमा गीत गाउँदै जीवन धानिरहेकी छन्, कमला गैह्रे । लोक तथा दोहोरी गीतकी कलाकार कमलाको दिनचर्या गीत-संगीतजत्तिकै संघर्षले भरिएको छ ।
घरायसी काम कमलाको पहिलो जिम्मेवारी हो । भाँडा माझ्ने, खाना पकाउने, घर सम्हाल्ने काम सकिएपछि मात्रै उनी कलाकार बन्छिन् । “घरको काम नगरी बाहिर निस्कन सकिँदैन,” उनी भन्छिन्, “कलाकार हुनुअघि म एक महिला हुँ, घरको सदस्य हुँ ।”
स्याङ्जाकाे वालिङ नगरपालिका-७ क्वरेभन्ज्याङ्ग जन्मिएकी कमला स्नातकसम्म पढेकी हुन् । गाउँकाे सामान्य परिवारमा जन्मिएकी उनी ११ कक्षा पढ्दाबाटै दाेहाेरी क्षेत्रमा लागिन् । दाेहाेरी नै उनकाे मुख्य आम्दानीकाे स्राेत हाे । उनी अहिले पाेखरामा रहेर दिउँसो मेला-महाेत्सव र बेलुका दाेहारी साँझमा स्वर दिइरहेकी हुन्छिन् ।
दिउँसो मेला-महोत्सवमा गीत गाउँदा ताली र मुस्कान पाउँछिन् । तर, त्यो तालीभित्र उनको जीवन धान्ने संघर्ष कमैले देख्छन् । साँझ पर्न नपाउँदै उनी दोहोरी साँझतिर लाग्छिन् । रातको समय गीत गाएर कमाएको पैसाले घरको खर्च चल्छ, कहिलेकाहीँ त बिहानको चिया पनि त्यही पैसाले किनिन्छ ।
“गीत गाएर पेट पाल्न सजिलो छैन,” कमला खुल्छिन्, “तर यही स्वरले मलाई आत्मसम्मान दिएको छ । थकाइ लाग्छ, तर, स्टेज चढेपछि सबै बिर्सिन्छु ।”
तर जब उनी बाहिर निस्कन्छिन्, त्यही पसिना ‘श्रम’ बन्छ।
यही दोहोरो यथार्थ बाँचिरहेकी छन्, कलाकार कमला गैह्रे ।
कमलाको जीवन केवल कला र अभिनयको कथा होइन, यो नेपाली महिलाले सदियौँदेखि बोकेको अदृश्य श्रमको कथा हो । घरभित्र उनले गरेको कामको कुनै तलब छैन, कुनै बिदा छैन, कुनै कदर छैन् । तर बाहिर काम नगरेसम्म उनलाई ‘आर्थिक रूपमा सक्रिय’ मानिँदैन ।
“घरको काम महिलाले नै गर्नुपर्छ भन्ने सोच यति गहिरो छ कि त्यसलाई काम नै मानिँदैन,” कमला भन्छिन्,
“दिनभर घरमा खटिएपछि बाहिर गएर फेरि काम गर्नुपर्छ । कहिलेकाहीँ लाग्छ-महिला थाक्न पाउँदिनन् जस्तो ।”
कलाक्षेत्रमा सक्रिय कमलाले यही पीडालाई आफ्ना भूमिकाहरू, अभिव्यक्ति र आवाजमार्फत उठाउँदै आएकी छन् । उनी भन्छिन्, महिलाले घरभित्र गरेको श्रम देखिँदैन, तर त्यसैको जगमा परिवार, समाज र देश चलेको छ ।
नेपालमा महिलाले घरभित्र गर्ने श्रम अझै पनि औपचारिक रूपमा गणना हुँदैन । तथ्यांक अनुसार महिलाहरू पुरुषभन्दा दोब्बर समय घरायसी काममा खर्च गर्छन्, तर त्यो श्रमलाई आर्थिक मूल्य दिइँदैन । कमलाको जीवन यही यथार्थको एउटा सजीव उदाहरण हो-घरभित्र नदेखिने श्रम र बाहिर देखिने संघर्षको संगम ।
लोक तथा दोहोरी गीत क्षेत्र पनि महिलाका लागि सजिलो छैन । राति काम गर्नु, सामाजिक दृष्टि, सुरक्षाको चिन्ता—यी सबैबीच पनि कमला जस्ता कलाकारहरू आफ्नो स्वर नथामेर अघि बढिरहेका छन् ।
“म छोरीहरूलाई भन्न चाहन्छु,” कमलाको स्वर अलि कडा हुन्छ, “काम सानो–ठूलो हुँदैन् । चाहे घरमा होस् वा स्टेजमा, आफ्नो श्रमलाई माया गर्नुपर्छ ।”
कमला गैह्रे कुनै ठूलो मञ्चकी चर्चित कलाकार नहुन सक्छिन्, तर उनको जीवनले एउटा ठूलो कथा भन्छ- महिला श्रमको, आत्मनिर्भरताको र गीतसँगै बाँच्ने साहसको ।
अध्ययनहरूले देखाउँछन्—नेपालसहित दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा महिलाले पुरुषभन्दा धेरै समय अवैतनिक घरेलु श्रममा खर्च गर्छन् । खाना पकाउने, सरसफाइ, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकको हेरचाहजस्ता काम अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष देखिँदैनन्, तर यही श्रम बिना औपचारिक अर्थतन्त्र चल्नै सक्दैन । तर राज्यको नीति, तथ्यांक र बजेटमा यो श्रम प्रायः हराइदिन्छ ।
“गीत गाउनु मेरो बाध्यता मात्रै होइन,” उनी भन्छिन्,
“यो मेरो पहिचान हो । म घरमा श्रमिक हुँ, स्टेजमा कलाकार ।”
कमला गैह्रेको कथा कुनै एक महिलाको मात्र होइन । यो ती हजारौँ महिलाको कथा हो, जसले दिनभर घर सम्हाल्छन् र रातभर सपना गाइरहन्छन् ।
जहाँ गीत केवल मनोरञ्जन होइन-जीवन धान्ने साहस हो ।
लोक तथा दोहोरी गीत क्षेत्र महिलाका लागि अझै चुनौतीपूर्ण छ । कमला गैह्रे कुनै एक व्यक्तिको कथा मात्र होइनन् ।
उनी नेपालका ती हजारौँ महिलाको प्रतिनिधि स्वर हुन्,
जसले दिनभर अदृश्य श्रम गर्छन् र रातभर दृश्य संघर्ष ।
जहाँ गीत मनोरञ्जन मात्रै होइन, जीवन चलाउने साधन हो ।
“घरको कामको हिसाब राखिएको भए महिलाको योगदान अकल्पनीय हुन्थ्यो,” कमला भन्छिन् । “तर समाजले अझै पनि महिलाको श्रमलाई ‘कर्तव्य’ र पुरुषको श्रमलाई ‘काम’ भन्छ ।”
कमलाका अनुसार महिलामाथि थोपरिएको दोहोरो जिम्मेवारी-घरभित्र अवैतनिक श्रम र बाहिर जीविकोपार्जनको दबाबले उनीहरूको स्वास्थ्य, सपना र आत्मसम्मानमा गहिरो असर पारेको छ ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, घरायसी श्रमलाई श्रमको रूपमा मान्यता नदिँदा महिलाको आर्थिक हैसियत कमजोर देखिन्छ, जसले रोजगारी, तलब, सामाजिक सुरक्षा र नीति निर्माणमा असमानता थप्छ ।
कमला गैह्रे यही असमानताको विरुद्ध आफ्नो कलालाई हतियार बनाइरहेकी छिन् । उनी भन्छिन्, परिवर्तन भाषणले मात्रै होइन, सोचले सुरु हुन्छ ।
“घरभित्रको कामलाई सम्मान गर्न सकेनौँ भने महिलालाई सशक्त बनाएको कुरा खोक्रो हुन्छ,” उनी भन्छिन् ।
हुमन राइट्स फिल्म सेन्टरका अनुसार वैदेशिक रोजगारी पूर्णरुपमा जोखिम रहेको छ । हुमन राइट्स फिल्म सेन्टरका अध्यक्ष पाण्डक केसीले दिएको तथ्यांक अनुसार एशिया प्रशान्त क्षेत्रमा ४९ प्रतिशत महिला घरबाहिर जान पाएका छैनन् । घरको काममा महिला संख्या अत्याधिक रहेको उनले बताए ।
‘घरको काम भन्नेवित्तिकै महिलाको दायित्व जस्तो सम्झिइन्छ’ उनले थपे, ‘वैदेशिक रोजगारमा जाने महिला पनि घरायसी कामकै लागि श्रम गर्छन् । जसले महिला असुरक्षित हुने गरेका छन् ।’ महिला गृहिणी नभई गृह व्यवस्थापक रहेको बताउँछन् अभियान्ता विष्णु खत्री । उनले विदेशमा महिलाले इलिगलरुपमा काम गर्न बाध्य रहेको सुनाए । फिल्म सेन्टरले जीडिपीमा समेट्ने गरी केयर वर्कमा बढी कस्ता व्यक्ति संलग्न छन् भन्ने परिवारको डेटा संकलन गर्ने तयारी रहेको खत्रीले बताए ।
